SHOCKING: Balujiston tarixi | Breaking Tech News

Balujiston tarixi Balujiston mintaqasining Pokistan, Eron va Afgʻoniston hududlariga taalluqli tarixini anglatadi. Mintaqaga oid noaniq maʼlumotlar miloddan avvalgi taxminan 650-yillarga oid yunon tarixiy manbalarida uchraydi. Eng qadimgi Balujiston davri paleolitga borib taqaladi.

Tarix davomida Balujiston sivilizatsiyaning jonli markazi boʻlgan va qadimgi davrlardan boshlab qadimgi dunyoning sivilizatsiya markazlari bilan oʻzaro aloqada boʻlgan.

Balujistonda miloddan avvalgi taxminan 7000-yillarga oid qadimgi inson manzilgohlariga doir dalillar mavjud.

Hozirgi Balujiston hududida inson yashaganining eng qadimgi dalillari paleolit davriga taalluqli boʻlib, ovchilar lagerlari hamda parmalangan va silliqlangan tosh qurollar bilan ifodalanadi. Mintaqadagi eng qadimgi oʻtroq qishloqlar neolit davriga (miloddan avvalgi taxminan 7000—5500-yillar)^[1] mansub boʻlib, ular qatoriga neolit davriga oid Mehrgar manzilgohi ham kiradi. Ushbu manzilgoh Kachi tekisligida joylashgan. Bu qishloqlar keyingi xalkolit davrida kengayib, oʻzaro aloqalar kuchaydi. Bu jarayon tayyor mahsulotlar va xomashyoning, jumladan chank chigʻanogʻi, lojuvard, feruza hamda sopol buyumlar kabilarni oʻz ichiga olgan. Miloddan avvalgi 2500-yillarga kelib, bronza davrida Balujiston Harappa madaniy doirasining bir qismiga aylandi va sharqda joylashgan Hind daryosi havzasidagi yirik manzilgohlarni muhim resurslar bilan taʼminladi. Pokiston Balujistoni Hind vodiysi sivilizatsiyasining eng gʻarbiy chegarasini tashkil etgan.

Balujistondagi eng qadimgi aholining izlari Brahui xalqi boʻlib, ular dravid tillarida soʻzlashuvchi xalqdir. Brahuilar dastlab Hind va buddist boʻlgan boʻlib, bu jihatdan yarimorolning boshqa hududlaridagi hind-oriy va dravid tillarida soʻzlashuvchi xalqlarga oʻxshash edi. Brahuilar ming yilliklar davomida dravid tilini saqlab qolgan^[2].

Miloddan avvalgi 650-yilda yunon tarixchisi Gerodot Paraitakenoi qabilasi shimoliy-gʻarbiy Forsda yashagan va fors zodi boʻlgan Deiokes boshqargan qabila ekanini tasvirlagan(History I.101). Axamoniylar miloddan avvalgi VI asrda hududni zabt etgach, Balujistonda Gedrosiya va Araxosiya satrapliklarini tashkil etdilar. Arrianning yozishicha, Aleksandr Baqtriya va Soʻgʻdiyonada Pareitakai qabilasiga duch kelgan va ularni boʻysundirishni Craterusga topshirgan(Anabasis Alexandrou IV). 1-asrga oid Periplus of the Erythraean Sea asarida zamonaviy Balujiston sohillaridagi Ommanitik mintaqadan narida joylashgan Paradon hududi tasvirlangan^[3].

Maurya imperiyasining Salavkiy-Maurya urushidagi yunonlar ustidan qozongan gʻalabasidan soʻng, Balujistonning katta qismi qadimgi Hindiston hukmdori Chandragupta boshqaruvi ostiga oʻtdi. Chandragupta va Salavkiylar miloddan avvalgi 303-yilda tinchlik bitimi tuzdilar. Salavkiy Nicator Balujistondagi satrapliklarni ham oʻz ichiga olgan hududlarni kengayib borayotgan Maurya imperiyasiga topshirdi^[4]. Ittifoq Chandragupta Mauryaning Salavkiylar imperiyasi malikasi bilan nikohi orqali mustahkamlandi. Kelishuv natijasi oʻzaro manfaatli boʻldi^[5]. Salavkiylar va Maurya imperiyalari oʻrtasidagi chegara keyingi avlodlar davrida barqaror boʻldi va doʻstona diplomatik aloqalar elchi Megasthenes hamda Chandraguptaning nabirasi Ashoka gʻarbga yuborgan elchilar faoliyatida oʻz aksini topdi^[5].

Milodiy 1-asrdan 3-asrgacha zamonaviy Pokiston Balujistoni hududini Paratarajas, yaʼni „Patatahaa shohlari“, yaʼni Hind-Skif qirolligi yoki Hind-Parfiya qirolligi hukmdorlaridan iborat hind sulolasi boshqargan. Hind Parata shohlari asosan tangalar orqali maʼlum boʻlib, bu tangalarda odatda old tomonida boshbogʻ taqqan uzun sochli hukmdor byusti, orqa tomonida esa doirasimon yozuv ichida svastika tasviri aks etgan boʻladi. Yozuvlar odatda kumush tangalarda brahmi, mis tangalarda esa Kharoshthi yozuvida bitilgan. Bu tangalar asosan gʻarbiy Pokistondagi Loralai hududidan topilgan. Milodiy 635 yoki 636-yilda Sinddagi hind Brahman sulolasi Chach davrida Balujistonning ayrim qismlarini nazorat qilgan^[6].

Eron Balujistonida tarixdagi eng qadimgi inson sivilizatsiyalaridan ayrimlari mavjud boʻlgan. Dozaap (Zohidon) yaqinidagi Burnt shahri miloddan avvalgi 2000-yillarga taalluqlidir. Hozirgi Balujiston hududining barchasi Ahamoniylar, Salavkiylar, Parfiya va Sosoniylar imperiyalari tarkibiga kirgan. 2-asrda besh nafar yirik hind hukmdor boʻlgan boʻlib, ular Bagaveraning oʻgʻli Yolamira, Yolamiraning oʻgʻli Arjuna, Yolamiraning yana bir oʻgʻli Hvaramira, Hvaramiraning oʻgʻli Mirahvara va Hvaramiraning yana bir oʻgʻli Mirataxma edi^[7].

Arab qoʻshinlari 7-asrda Balujistonga bostirib kirib, balujlarni islom diniga kiritdilar^[8]. Arablar hukmronligi Balujistonda baluj xalqiga oʻzining yarim mustaqil qabila tizimlarini shakllantirish imkonini berdi. Biroq, bu tizimlar kuchliroq kuchlarning tahdidi ostida boʻlgan.

Hijriy 14-yilda (milodiy 636-yil) Rai Chach yurish qilib, Makranni zabt etdi. Biroq, 643-yilda arablar Makranga yetib keldilar^[9]. Milodiy 644-yil boshlarida xalifa Umar Basradan Suhayl ibn Adiyni Eronning Karmon mintaqasini zabt etish uchun yubordi. Suhayl Karmon hokimi etib tayinlandi. Karmondan gʻarbiy Balujistonga kirib, Fors chegaralari yaqinidagi hududni egalladi^[10]. Janubi-gʻarbiy Balujiston esa oʻsha yilning oʻzida Seyiston yurishi davomida zabt etildi.

Usmon xalifaligi davrida, 652-yilda Karmondagi qoʻzgʻolonga qarshi yurish chogʻida Majasha ibn Mas’ud qoʻmondonligida Balujiston qayta zabt etildi. Bu gʻarbiy Balujiston birinchi marta bevosita xalifalik qonunlari ostiga oʻtib, don soligʻi toʻlagan davr edi^[11]. Gʻarbiy Balujiston Karmon mulkiga qoʻshildi. 654-yilda Abdulrahmon ibn Samra Seyiston hokimi etib tayinlandi. Abdulrahmon hozirgi janubiy Afgʻonistonda joylashgan Zarangdagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun islomiy qoʻshinni boshqardi. Zarang zabt etilgach, bir qoʻshin shimolga qarab yurib, Kobul va Gʻaznagacha, Hindukush togʻlarigacha boʻlgan hududlarni egalladi. Boshqa qoʻshin esa shimoli-gʻarbiy Balujiston tomon yoʻnalib, qadimgi Davar va Qandabil (Bolan) shaharlarigacha boʻlgan hududni zabt etdi^[12]. 654-yilga kelib, hozirgi Pokistonning Balujiston viloyati hududining deyarli barchasi Roshidun xalifaligi hukmronligi ostiga oʻtdi. Faqat yaxshi mustahkamlangan togʻli QaiQan (Xuzdar) shahri bundan mustasno boʻlib, bu shahar Ali xalifaligi davrida zabt etildi^[13]. Abdulrahmon ibn Samra Zaranjni viloyat markaziga aylantirdi va 654-yildan 656-yilgacha, Usmon oʻldirilgunga qadar, ushbu zabt etilgan hududlar hokimi boʻlib qoldi^{[manba kerak]}.

Xalifa Ali hukmronligi davrida Balujiston va Makran hududlari yana qoʻzgʻolon koʻtardi^{[manba kerak]}. Islom imperiyasidagi fuqarolar urushi sababli Ali bu hududlarga eʼtibor qarata olmadi. Nihoyat, 660-yilda Horis ibn Marah Abdi boshchiligida katta qoʻshin yubordi. Horis ibn Marah Abdi Makranga yetib kelib, hududni kuch bilan zabt etdi. Soʻng shimolga tomon harakatlanib, shimoli-sharqiy Balujistonni qayta egalladi va Qandabilni (Bolan) zabt etdi. Keyin yana janubga yurib, shiddatli jangdan soʻng Kalatni ham egalladi^[14]. 663-yilda, Umaviylar xalifasi Muoviya I hukmronligi davrida, Horis ibn Marah va qoʻshinining katta qismi Kalatdagi qoʻzgʻolonni bostirish chogʻida halok boʻlgach, musulmonlar shimoli-sharqiy Balujiston va Kalat ustidan nazoratni yoʻqotdilar^[15]. Keyinchalik Umaviylar davrida musulmon qoʻshinlari hudud ustidan nazoratni qayta tikladilar. Bu hudud shuningdek Abbosiylar xalifaligi tarkibida ham qolgan^{[manba kerak]}.

Balujistonda arablar hukmronligi 10-asr oxirigacha davom etdi. Arablarga eng yaxshi maʼlum boʻlgan Balujiston qismlari poytaxti Xuzdar boʻlgan Turon (Jhalavan mamlakati) hamda Nudha yoki Budha (Kachhi) edi. Taxminan 976-yilda Ibn Havqal Hindistonga ikkinchi safari chogʻida Kaikananda (ehtimol hozirgi Nal) yashovchi va Xuzdarni boshqaruvchi arab hokimini qayd etgan^[9].

Koʻp oʻtmay, gʻarbiy Balujiston Nosiruddin Sabuktagin qoʻliga oʻtdi. Uning oʻgʻli Mahmud Gʻaznaviy Balujistonni toʻliq zabt etdi. Gʻaznaviylardan soʻng hudud Gʻuriylar tasarrufiga oʻtdi. Oradan koʻp oʻtmay, gʻarbiy Balujiston (Eron Balujistoni) 1219-yilda Xorazmshohlar davlati (Xiva) hukmdori Sulton Muhammadxon tasarrufiga oʻtdi^[9]. Biroq, taxminan 1223-yilda Chingizxonning oʻgʻli Chigʻatoy boshchiligidagi moʻgʻul yurishi Makrangacha yetib bordi. Bir necha yil oʻtib, janubi-sharqiy Balujiston qisqa muddat Dehli sultonligi hukmdori Sulton Eltutmish qoʻliga oʻtdi. Biroq, tez orada yana moʻgʻullar hukmronligi ostiga qaytdi. Moʻgʻullar uyushtirgan bosqinlar Makrandan Gomalgacha boʻlgan Balujiston tarixida chuqur iz qoldirgan boʻlib, moʻgʻullar va ular keltirgan vayronagarchiliklar hanuzgacha yaxshi maʼlumdir^[9].

Shundan soʻng Balujiston tarixining bir qismi Qandahor atrofida kechadi va aynan shu hududda 1398-yilda Amir Temurning nabirasi Pirmuhammad Mirzo Sulaymon togʻlarida afgʻonlarga qarshi jang qilgan. Mahalliy rivoyatlarga koʻra, Amir Temur Hindistonga qilgan yurishlaridan birida Marri hududi orqali oʻtgan^[9].

Balujlar oʻz hokimiyatini Kalat, Kachhi va Panjobgacha kengaytirdilar hamda Mirchakarxon Rind va Mirgvahramxon Lashariy oʻrtasida baluj sheʼriyatida mashhur boʻlgan urushlar yuz berdi. Bu urushlarda taxminan 1470-yilda Hirot sultoni Husayn Mirzo davrida Qandahor hokimi boʻlgan Argʻun amiri Zunnunbeg muhim rol oʻynagan. Shu bilan bir paytda braguylar asta-sekin kuchayib bordilar va ularning kichik knyazligi bu davrda Jhalavan mamlakati orqali Vadhgacha choʻzilgan^[16]. Argʻun sulolasi koʻp oʻtmay Bobur tasarrufiga oʻtdi. 1556-yildan 1595-yilgacha hudud Safaviylar sulolasi tasarrufida boʻldi. Soʻngra Buyuk Akbar qoʻshini hozirgi Pokiston va Eron Balujistoni hududlarini Boburiylar imperiyasi tarkibiga qoʻshdi. Bu holat 1638-yilgacha davom etdi va shundan keyin hudud yana Fors tasarrufiga oʻtdi.

Oyini Akbariyga koʻra, 1590-yilda yuqori togʻli hududlar Qandahor sardorligi tarkibiga kiritilgan, Kachhi esa Moʻlton subasidagi Bhakkar sardorligiga qarashli boʻlgan. Faqat Makran Maliklar – Buledaylar va Gichkilar qoʻl ostida mustaqil boʻlib qolgan. Kachchining mustaqilligi Kalatning Nosirxon I 17-asrda oʻz hokimiyati tarkibiga qoʻshguniga qadar saqlanib qolgan^[16].

17-asr oʻrtalaridan boshlab Balujistonning katta qismi 1708-yilda Gilzaylar yuksalishigacha Safaviylar tasarrufida boʻlib qoldi. Nodirshoh Gilzaylarni magʻlub etdi va 18-asr birinchi yarmida Balujistonga bir necha bor yurish qildi yoki bu hudud orqali oʻtdi. Nodirshohdan soʻng Ahmadshoh Durroniy keldi. Mamlakatning shimoli-sharqiy qismi, jumladan bevosita boshqaruv ostidagi deyarli barcha hududlar, 1879-yilda Gandamak shartnomasi bilan Pishin, Duki va Sibi britanlar qoʻliga oʻtguniga qadar Sadozay va Barakzay sulolalarining rasmiy syuzereniteti ostida boʻlib qoldi. Gʻarbiy Balujiston toʻliq braguy xonlari qoʻl ostida tashkil etilgan davlatga birlashtirilgan edi^{[manba kerak]}.

Hozirgi Pokiston Balujistoni hududida yashagan Baluj-Braguy qabilasining Kalat xonlari Kalat hukmdorlari boʻlgan. Ular hech qachon toʻliq mustaqil boʻlmay, doimo oʻzlari boʻysungan oliy hokimiyat mavjud boʻlgan. Dastlabki davrlarda ular faqat kichik boshliqlar boʻlgan. Keyinchalik Boburiy imperatorlarning Dehlidagi farmonlariga va Qandahor hukmdorlariga boʻysungan hamda talab qilinganda qurolli askarlar yuborgan. Afgʻon hukmdorlarining Kalatdagi vassallariga yuborgan qatʼiy buyruqlaridan koʻpchiligi hanuzgacha saqlanib qolgan boʻlib, Sadozaylar va barakzaylarning ustunligi hatto 1838-yilgacha eʼtirof etilgan. Faqat Nosirxon I davriga kelibgina Kalat hukmdoriga afgʻon podshohlari tomonidan Beglarbegi (Bosh boshliqlar boshligʻi) va Vali-i-Kalat (Kalat hokimi) unvonlari berilgan^[17].

Boburiylar hokimiyati zaiflashgan sari, braguy boshliqlari maʼlum darajada tashqi aralashuvdan xalos boʻldilar. Boshliqlar oldidagi birinchi vazifa davlatning boʻsh qabila tuzilmasi doirasida ijtimoiy jipslik va hamkorlikni taʼminlash edi. Ular barcha yurishlardan olingan oʻljaning bir qismini kambagʻal togʻli aholiga taqsimladilar. Shu tariqa har bir kishi butun Baluj jamoasining muvaffaqiyatidan manfaatdor boʻla oldi. Shundan soʻng kengayish davri boshlandi. Mirahmad ketma-ket Sibi tekisliklariga yurishlar uyushtirdi. Mir Samandar esa oʻz bosqinlarini Zhob, Bori va Thal-Chotialigacha yoydi. Mir Samandar Kalhoralardan yiliga 40 000 rupiy miqdorida soliq undirgan^[17].

Mir Abdulloh sulolaning eng buyuk zabt etuvchisi boʻlib, eʼtiborini gʻarbga, Makranga qaratdi, shimoli-sharqda esa Qandahorning gilzay hukmdorlaridan Pishin va Shoravakni tortib oldi. Oxir-oqibat Kachhidagi Sanni yaqinida joylashgan Jandriharda Kalhoralar bilan jangda halok boʻldi.

Mir Abdullohning vorisi Mir Muhabbat hukmronligi davrida Nodirshoh hokimiyat tepasiga keldi va Ahmadzay hukmdori Nodirshoh yordami bilan 1740-yilda Mir Abdulloh va u bilan birga halok boʻlganlar qoni evaziga tovon sifatida Kachhini qoʻlga kiritdi. Braguylar shu tariqa togʻliklar doimo orzu qilgan unumdor dehqonchilik yerlariga ega boʻldilar. Muhabbatxon va uning ukasi Nosirxonning donoligi bilan ayrim hududlar qabiladoshlarga xonning nomuntazam qoʻshinlari uchun maʼlum miqdorda qurolli askar yetkazib berish sharti bilan taqsimlandi. Shu bilan birga, soliq toʻlaydigan yerlarning katta qismi xon tasarrufida saqlab qolindi^[18].

Balujlar „Buyuk“ deb atagan va ularning tarixiy qahramoni sanalgan Nosirxonning qirq toʻrt yillik hukmronligi mashaqqatli boshqaruv va tashkilotchilik davri boʻlib, harbiy yurishlar bilan almashinib turgan. Nosirxon Ahmadshohga Fors va Hindistonga qilgan yurishlarida hamroh boʻlgan. Dono va qobiliyatli boshqaruvchi boʻlgan Nosirxon ehtiyotkorligi, faolligi va tashabbuskorligi bilan ajralib turgan. U mohiyatan jangchi va zabtkor boʻlib, boʻsh vaqtini ovda oʻtkazgan. Shu bilan birga, din masalalariga juda eʼtiborli boʻlib, oʻz xalqiga islom qonun-qoidalariga qatʼiy rioya etishni buyurgan. Uning hukmronligi Kalat tarixida asosiy oʻrin tutgan ichki nizolardan xoli boʻlgan. Nosirxon Makran (Gitchki hududi), shuningdek Xaran va Las Belani bosib olib, ularni oʻz xonligiga qoʻshgan^[18][19][20].

Nosirxonning vorisi Mir Mahmudxon hukmronligi deyarli faqat qoʻzgʻolonlar bilan oʻtdi. 1810-yilda Henry Pottinger uning poytaxtiga tashrif buyurib, oʻz taassurotlari haqida batafsil qaydlar qoldirgan^[21]. Mir Mehrabxon hukmronligi esa qabila boshliqlari bilan davomli kurashdan iborat boʻlib, ularning koʻpini qatl ettirgan. Mir Mehrabxon Mulla Muhammadhasan va Sayyid Muhammadsharif kabi shaxslarga qaram boʻlib qoldi. Ularning xiyonati tufayli Birinchi Afgʻon urushi boshida ser William Macnaghten va ser Alexander Burnes Mehrabxonni inglizlarga xiyonat qilgan deb oʻylashdi. Goʻyoki Mehrabxon qabilalarni Bolan dovoni orqali oʻtayotgan britan qoʻshinlariga qarshilik koʻrsatishga undagan va nihoyat, ser Aleksandr Berns Kalatdagi missiyasidan qaytayotganida, elchi bilan xon oʻrtasida tuzilgan bitim olib ketilayotgan karvonda talonchilikni uyushtirgan, degan fikr shakllangan edi. Aynan shu qarash 1839-yilda ser Tomas Uilshir brigadasining Kvetta yoʻnalishidan chalgʻitilib, Kalatga hujum qilishiga sabab boʻldi. Bu harakatni Malleson „jiddiy xatodan ham ortiq jinoyat“ deb taʼriflagan^[22]. Shahar hujum bilan egallandi va Mehrabxon halok boʻldi^[18].

Britaniya va Eron Balujistonni bir necha qismlarga boʻlib oldilar. Britanlar 1877-yilda Balujiston agentligini tuzdilar. 19-asrda gʻarbiy Balujistonda millatchilar fors bosqiniga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardilar. 19-asr oxirida Sardor Husayn Naruy Baluj Forsga qarshi qoʻzgʻolon boshladi. Biroq, isyon ingliz-fors qoʻshma kuchlari tomonidan bostirildi. Qojarlar sulolasi va britanlar oʻrtasidagi sharqiy Balujiston uchun kurash gʻarbiy balujlarga Gʻarbiy Balujistonda oʻz hududlari ustidan nazoratni qoʻlga olish imkonini berdi. 20-asr boshida Bahromxon Baluj yerlarini nazorat ostiga olishga muvaffaq boʻldi. 1916-yilda Britaniya Hindistoni Bahromxonning gʻarbiy Balujistondagi hokimiyatini tan oldi. Bahromxonning jiyani Doʻstmuhammadxon Baluj taxtga oʻtirdi va 1920-yilda oʻzini Shohi Balujiston (forschada Balujiston shohi) deb eʼlon qildi. Biroq, 1928-yilda Rizoshoh hokimiyatga kelgach, fors qoʻshinlari britanlar yordamida baluj kuchlariga qarshi harbiy harakatlar boshladi. Balujlar magʻlubiyatga uchradi va Mir Doʻstmuhammadxon Baluj qoʻlga olindi. Oʻsha yili Tehron qamoqxonasida qatl etildi. Balujlar britanlardan ham norozi boʻlib, Gʻarbiy Balujistonning forslar tomonidan egallanishiga qarshi Jakobobod Baluj konferensiyasida oʻz noroziliklarini bildirdilar^{[manba kerak]}.

Birinchi jahon urushi davrida Germaniya balujlar bilan aloqa oʻrnatib, ularga harbiy strategiya taqdim etdi. Balujlarning Britaniya armiyasiga qarshi urushi 1916-yilda Makronda britan kuchlari bilan bir necha toʻqnashuvlar va talofatlarga olib keldi^[23]. Seyiston kuchlarining aloqa yoʻllariga Balujistonning ayrim qabilalari, xususan Sarhaddagi Damanis qabilasi nemis agenti Zugmayerning strategik va harbiy koʻmagi bilan hujumlar uyushtirdi. Bunga yoʻl qoʻymaslik va hududni nazorat qilish maqsadida Balujistondagi qoʻmondon brigada generali R. E. Dyer 1916-yil may oyida oʻz qoʻshinining bir qismini Xashga koʻchirdi^[24][25].

Britaniya Hindistoni asta-sekin Mir Mehrabxon hukmronligi davrida Balujistonga aralasha boshladi. Uning hukmronligi qabila boshliqlariga qarshi olib borgan hokimiyat kurashi bilan tavsiflanadi va ularning koʻpini qatl ettirgan edi. Mehrabxon Mulla Muhammadhasan va Sayyid Muhammadsharifga qaram boʻlib qolgan va aynan shu shaxslar britanlarni Mir Mehrabxon mahalliy qabilalarni Bolan dovoni orqali britan qoʻshinlarining yurishiga qarshi qoʻzgʻatganiga ishontirgan. Britanlar 1839-yilda Kalatga hujumini shu asos bilan oqladilar va Mehrabxonni oʻldirdilar. Uning oʻrniga Mir Shohnavozxon tayinlandi. Leytenant Loveday esa siyosiy ofitser etib belgilandi. Biroq, keyingi yili Saravan qabilalarining qoʻzgʻoloni Shoh Navozni taxtdan voz kechishga majbur qildi. Hokimiyatni Mir Muhammadhasan qoʻlga oldi va keyinchalik Mir Nosirxon II nomini qabul qildi^{[manba kerak]}.

Polkovnik Steysi bosimi ostida Mir Nosirxon II Britaniya Hindistoniga boʻysundi va Mayor Outram Nosirxonni 1840-yilda Kalat hokimligiga koʻtardi^[26].

Polkovnik ser Robert Groves Sandeman 1877-yildan 1947-yilgacha amal qilgan Balujistonda qabilalarni tinchlantirishning innovatsion tizimini joriy etdi. Biroq, Britaniya Hindistoni hukumati uning usullariga qarshi boʻlgan va ularni Shimoli-Gʻarbiy chegarada qoʻllashga ruxsat bermagan. Tarixchilar Robert Groves uslubining imperiya taʼsirini tinch yoʻl bilan yoyishdagi koʻlami va samaradorligi haqida uzoq yillardan beri bahslashib kelmoqdalar^[27].

Mir Xudododxon 1877-yilgi Durbarda oʻz xohishiga qarshi hind boʻlmagan shahzoda sifatida koʻrildi. Biroq, durbar yakunida xonga hind shahzodalariga beriladigan sharaf-eʼtibor koʻrsatildi^[28]. Bu shuni koʻrsatdiki, durbar boshida davlat hind boʻlmagan davlat deya qabul qilingan boʻlsa-da, yigʻilish oxiriga kelib Britaniya hukumati uni hind davlati sifatida tan olgan^[29]. Shundan soʻng va ayniqsa, 1877-yilda Balujiston agentligi tashkil etilgach, Kalatga hind davlati sifatida qaralgan^[30].

Britanlar Kalatda ustun kuchga aylandilar. Chunki Xudododxon taxtdan voz kechishga majbur qilindi va xonning vakolati cheklab qoʻyildi^[31]. Kalatdagi siyosiy agent Saravan va Jhalavan qabila boshliqlariga nafaqalar tayinladi^[32], Xaran va Las Bela esa amalda Kalatdan mustaqil boʻlib qoldi. Bundan tashqari, Kalat bosh vaziri Hind hukumati vakili boʻlib, u xonga hisobot bermas edi^[33].

1933-yilda Ahmadyorxon Baluj-Braguy konfederatsiyasida mavqei mustahkam boʻlmagan holda Kalat hukmdori boʻldi^[31]. Kalat ustidan toʻliq nazoratni qoʻlga kiritish uchun Hind hukumati oldiga oʻz vakolatlarini tiklash talabini qoʻydi. Britanlarning foydasini tan olgan holda, endi hokimiyatni oʻz qoʻliga olish vaqti kelganini daʼvo qildi. Hind hukumati rozi boʻldi. Biroq, qabila boshliqlariga ajratiladigan mablagʻlar ustidan nazoratni saqlab qolishni, shuningdek ularning tayinlanishi va lavozimdan olinishi ustidan tasdiqlash huquqini oʻzida qoldirishni istadi^[33]. Bu esa Ahmadyorxonning qabila boshliqlari ustidan hokimiyatini cheklab qoʻydi^[34].

Xon Xaran va Las Bela ustidan oʻz suverenitetining tan olinishini, Kalatda hokimiyati toʻliq tiklanishini hamda Nosirobod, Nushki va Kvetta tumanlarining qaytarilishini talab qildi. Hind hukumati xonning sadoqatini saqlab qolish uchun ayrim vakolatlar berilishi zarurligini anglagan edi. Hukumat qabila boshliqlariga ajratiladigan mablagʻlarni nazorat qilish huquqini bergan boʻlsa-da^[35], xon AGG roziligisiz qabila boshliqlari masalasida muhim qarorlar qabul qila olmas edi. Shunga qaramay, xon davlat ichida vakolatlarini qayta tiklash orqali ramziy gʻalabaga erishdi^[36].

Shundan soʻng xon Kalatni hind davlati emas deb eʼlon qildi va Hind hukumatidan Las Bela, Xaran hamda Bugti va Marri qabila hududlari ustidan oʻz hukmronligini tan olishni soʻradi. Hind hukumati puxta tekshiruvdan soʻng Kalat har doim hind davlati boʻlib kelgan, degan xulosaga keldi^[36]. Hukumat siyosati konfederatsiyaning parchalanishiga yoʻl qoʻymaslikdan iborat boʻlgani uchun, Las Bela va Xaran Kalatning rasmiy syuzereniteti ostida ekanini tan oldi^[36]. Shu bilan birga Xaranning alohida davlat maqomini ham eʼtirof etdi^[37]. Bu „syuzerenitet“ koʻlami hech qachon aniq izohlanmagan boʻlsa-da, xon buni gʻalaba sifatida baholagan^[38].

Olim Ian Talbotning taʼkidlashicha, Britaniya Balujistoni ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan Britaniya Hindistonining boshqa hududlariga nisbatan uncha rivojlanmagan boʻlib, savodxonlik darajasi nihoyatda past va aholining asosiy qismi qishloq joylarda yashagan. Viloyat siyosiy jihatdan ham orqada qolgan edi. Britaniya hukmronligi davrida knyazlik davlatlarini oʻz ichiga olmagan Balujiston agentligi Bosh komissar tomonidan boshqarilgan va Britaniya Hindistonining boshqa viloyatlari bilan teng maqomga ega boʻlmagan. Shunga qaramay, viloyat Butun Hindiston musulmonlar uyushmasi uchun muhim boʻlib, Muhammad Ali Jinnoh rahbarligidagi tashkilot 1928-yilda Balujistonda demokratik islohotlar joriy etishni taklif qilgan edi^[39].

Viloyat aholisi 1930-yillarda siyosiy jihatdan tashkil topa boshladi. 1932-yilda Yusuf Alixon Magsi Jakobobodda Birinchi Butun Hind Baluj konferensiyasini oʻtkazdi. Uning Anjumani Ittehodi Balujen partiyasi oʻrnini keyinchalik Kalat Davlat Milliy partiyasi egalladi va Balujistondagi Hind milliy kongressi boʻlimi Anjumani Vatan bilan hamkorlik qildi. 1939-yilda mahalliy yurist Qozi Muhammad Iso Pishinda masjid yigʻilishida Balujiston Musulmonlar uyushmasini tuzdi^[39]. Biroq, Musulmonlar uyushmasi bu tashkilotni tegishli konstitutsiyasiz tan olmadi. Pokiston rezolyutsiyasidan soʻng Qozi Iso Butun Hindiston Musulmonlar uyushmasi Ishchi qoʻmitasiga aʼzo boʻldi. 1940-yil iyul oyida Liaqat Alixon prezidentligida Balujiston viloyat musulmonlar uyushmasi oʻzining birinchi sessiyasini oʻtkazib, Balujistonda siyosiy islohotlar joriy etish talabini ilgari surdi^[40].

Bir necha yil oʻtgachgina, asosan sust faoliyat yuritgan Balujiston musulmonlar uyushmasi oʻzining ikkinchi sessiyasini oʻtkazdi. 1943-yilda Muhammad Ali Jinnohning viloyatga tashrifi bilan Liga faoliyati qisqa muddatga jonlandi. Taxminan 50 000 kishidan iborat olomon u uchun „qirollik“ darajasidagi kutib olish marosimi uyushtirdi. Koʻplab navvoblar va qabila yetakchilari Balujiston Ligasi oldidagi nutqida qatnashdilar va oxir-oqibat Kalat xonining mehmoni boʻlishga taklif etildi. Jinnohning tashrifi natijasida Musulmon talabalar federatsiyasi tuzildi. Keyinchalik Balujiston uyushmasi yana sustlik va ichki nizolarga qaytdi^[40].

Biroq, Simla konferensiyasidan soʻng Musulmonlar uyushmasi oʻz faolligini kuchaytirdi^[41]. Viloyat jamoatchiligi, ayniqsa shaharchalarda, asosan Pokiston harakatini qoʻllab-quvvatladi^[42]. Balujistondagi Musulmonlar uyushmasi mitinglarida Anjumani vatan yigʻinlariga qaraganda „ancha koʻproq“ odam qatnashdi. Jinnoh 1945-yil oxirida Balujistonga ikkinchi tashrifi chogʻida viloyatga siyosiy islohotlar berilishi kerakligini yana bir bor taʼkidladi. Musulmonlar uyushmasi bir necha mitinglar oʻtkazib, Kongress targʻibotiga qarshi chiqdi. 1947-yil 29-yanvarda Musulmonlar uyushmasi yetakchilarining hibsga olinishiga javoban eʼlon qilingan ish tashlash Kvetta shahrida deyarli „toʻliq“ qoʻllab-quvvatlandi^[41].

Britaniya boshqaruvidagi mustamlaka Hindiston davrida Balujiston tarkibiga Bosh komissar viloyati hamda knyazlik davlatiknyazlik davlatlari (jumladan Kalat, Makran, Las Bela va Xaran) kirgan boʻlib, ular keyinchalik Pokiston tarkibiga qoʻshilgan^[43]. Pokiston talqiniga koʻra, viloyatning Shohi Jirgʻasi va Kvetta munitsipalitetining norasmiy aʼzolari 1947-yil 29-iyunda bir ovozdan Pokistonga qoʻshilishga rozi boʻlganlar^[44]. Biroq, ovoz berishdan oldin Shohi Jirgʻa tarkibidan Kalat davlati vakillari chiqarib yuborilgan edi^[45]. Oʻsha paytdagi Balujiston Musulmonlar uyushmasi prezidenti Qozi Muhammad Iso Muhammad Ali Jinnohga „Shohi Jirgʻa hech qachon ommaning haqiqiy irodasini ifodalamaydi“ deya maʼlum qilgan va Kalat davlati aʼzolari „ovoz berishdan chetlashtirilganini, faqat viloyatning britan qismidan vakillar ovoz berganini, britan qismi esa Kvetta ijaraga olingan hududlari, Nasirabad tehsili, Nushki va Bolan agentligini oʻz ichiga olganini“ bildirgan^[45]. Referendumdan soʻng Kalat xoni 1947-yil 22-iyunda Shohi Jirgʻa aʼzolari hamda Balujistonning ijaraga olingan hududlari sardorlaridan maktub olgan boʻlib, unda „baluj millatining bir qismi sifatida Kalat davlatining ham bir qismi ekanliklarini“ va agar Balujistonning Pokistonga qoʻshilishi masalasi koʻtarilsa, „ular (Britaniya) Balujistoni emas, balki Kalat davlati tarkibiga kiritilishi kerakligini“ bildirganlar^[45]. Bu holat shahar zalida haqiqiy ovoz berish boʻlib oʻtgan-oʻtmagani va „qoʻshilish tarafdori ekanlik haqidagi eʼlon sof manipulyatsiya orqali taʼminlanganmi-yoʻqmi“ degan savollarni keltirib chiqargan^[45]. Siyosatshunos Salman Rafi Sheyx Balujistondagi qoʻzgʻolon tarixini tahlil qilar ekan, „Balujistonning Pokistonga qoʻshilishi rasmiy taqdim etilgan talqindan farqli ravishda konsensusga asoslanmagan va Pokistonni qoʻllab-quvvatlash ham mutlaq ustun boʻlmagan. Bu manipulyatsiya shuni koʻrsatadiki, Balujiston rasmiy ravishda Pokiston tarkibiga kirmasidan oldin ham siyosiy jabrlanish qurboniga aylangan“ degan xulosaga keladi^[45].

Kongress demografik va geografik sabablarga koʻra Hindiston bilan birlashuv real emasligini bilgan holda, Pokiston iqtisodiy jihatdan haddan tashqari zaif boʻladi degan gʻoyani ilgari surdi^[42]. Jinnoh Shohi Jirgʻaning cheklangan elektorati oʻrniga umumiy aholiga ovoz berish imkonini berishni soʻradi. Biroq, britanlar bu talabni rad etdilar^[46].

Kalat hukmdori Ahmadyorxon ham Pokiston tashkil etilishini qoʻllab-quvvatlagan, ham mustaqil boʻlishni istagan^[38]. Xon taʼkidlaganidek, Jinnohning uni qoʻllab-quvvatlashi masalasi Hind hukumatidan ijaraga olingan hududlar qaytarilishini talab qilganida ilk bor sinovdan oʻtdi^[47]. Na Mountbatten va na Pokiston bu hududlarning qaytarilishini maʼqullagan^[47].

Hind hukumati fikriga koʻra, Kalat mustaqil emas, balki hind davlati boʻlgan. Shu bois 3-iyun rejasi Kalatga Hindiston yoki Pokistonga qoʻshilishdan birini tanlash imkoniyatini taqdim qilgan^[36]. Kalat esa hind davlati maqomiga emas, balki suveren maqomga ega boʻlganini taʼkidladi. Bahs mavzusi Pokistonning Kalatdan ijaraga olingan hududlar ustidan daʼvolarini rad etishiga koʻchdi. Pokiston Hindistonning hind davlatlari bilan tuzgan bitimlariga voris ekani haqidagi daʼvoni ilgari surdi. Kalat esa shartnoma tomonlaridan biri sifatida faqat Britaniya hukumati koʻrsatilgani va uning doirasi shu bilan cheklanganini bildirdi. Kalat va Pokiston, shuningdek, ijaraga olingan hududlar boʻyicha bitimlar Kalat bilan Britaniya hukumati oʻrtasidagi shaxsiy kelishuvmi-yoʻqmi, degan masalada ham kelisha olmadilar. Mountbatten esa xalqaro huquqqa koʻra bunday shartnomalar hokimiyat oʻtkazilganda vorislik asosida meros boʻlib oʻtishini taʼkidladi. Shuningdek, kelishuvga erishilmasa, masalani arbitraj tribunaliga topshirish imkoniyatini ham ilgari surdi^[42]. Shunga qaramay, Ahmadyorxon 1947-yil sentyabr oyida oʻtkazilgan muzokaralarda Pokistonni britanlarning huquqiy, konstitutsiyaviy va siyosiy vorisi sifatida tan oldi. Britaniya Tashqi ishlar vazirligi va Siyosiy departamenti ham Pokistonni ijaralar boʻyicha voris deb eʼlon qilgan edi^[48].

Ahmadyorxon oldida ikki yoʻl bor boʻlib, ulardan biri Kalatni hind davlati sifatida tan olib, ijaraga olingan hududlarni qaytarib olish boʻlsa, ikkinchisi Kalatni hind boʻlmagan davlat deb daʼvo qilishda davom etib, ijaraga olingan hududlardan mahrum boʻlish edi^[49].

Ahmadyorxon Kalatning hind davlati emasligini taʼkidlab, Hindistonning siyosiy va konstitutsiyaviy tizimiga qoʻshilishdan qochmoqchi boʻlgan. Biroq, Pokiston aynan shu dalildan ijaraga olingan hududlar ustidan nazoratni saqlab qolish uchun foydalandi. Kalat va Pokiston oʻrtasidagi muzokaralar 1947-yil sentyabrida boshlandi. Muzokaralar shuni koʻrsatdiki, Pokiston Kalatning hind boʻlmagan maqomi haqidagi daʼvosini tan olgan boʻlsa-da, baribir boshqa davlatlar bilan bir xil asosda qoʻshilishni talab qilgan^[50]. Muzokaralar jarayonida Pokiston Britaniyaning huquqiy, konstitutsiyaviy va siyosiy vorisi sifatida eʼtirof etildi^[48]. Shu tariqa Britan oliy syuzereniteti amalda Pokistonga oʻtdi. Ahmadyorxon nima sababdan bu vaqtda bunga rozi boʻlgani aniq emas. Biroq, Navobzoda Aslamxonning taʼkidlashicha, xon „agar qoʻshilmasa, sardorlari uni agʻdarib tashlar edi. Chunki ular har qanday holatda ham Pokistonga qoʻshilishga qatʼiy qaror qilgan va faqat oʻz huquqlari kafolatlanishini kutayotgan edilar“^[51].

Xon ochiqchasiga qoʻshilishni istamayotganini sezgan Jinnoh uni 1947-yil oktyabr oyida suhbatga taklif qildi. Ahmadyorxon buni Pokiston hukumati bilan Kalat ustidan toʻliq qoʻshilmasdan turib teng nazoratni nazarda tutuvchi shartnoma tuzishga Jinnohni koʻndirish imkoniyati sifatida koʻrdi. Biroq, Jinnah bunga tayyor emas edi va Qoʻshilish toʻgʻrisidagi hujjatni (Instrument of Accession) talab qildi^[52]. Xon esa davlatining oʻziga xos tabiati va parlamenti bilan maslahatlashish niyatini vaj qilib, qoʻshimcha vaqt soʻradi^[53]. Nazariy jihatdan xon Kalatning konfederal tuzilmasi borasida haq boʻlsa-da, davlat boshliqlari bilan maslahatlashish orqali Pokiston hukumatiga sardorlar bilan bevosita muzokara yuritish yoʻlini ochib berdi^[54].

Hind hukumati qarorini qabul qilgan holda, Pokiston hukumati Las Bela va Xaranni Kalat hukmdori boshchiligidagi Baluj-Braguy konfederatsiyasining bir qismi deb hisoblagan^[55]. Kalat va Pokiston oʻrtasida muzokaralar davom etayotgan bir paytda, Xaran va Las Bela hukmdorlari oʻzlarining Kalatdan alohidaligini Pokiston hukumati tan olishiga harakat qildilar. Xaran boshligʻi Kalatning qoʻshilish masalasidagi murakkabliklarni bilgan holda, 1947-yil noyabrida Pokistonga qoʻshilishga urindi. Las Bela jomi ham shunga oʻxshash murojaat qildi. Biroq, Pokiston hukumati Kalat bilan qoʻshilish masalasi boʻyicha muzokaralar olib borilayotgan paytda ularning bu tashabbuslarini eʼtiborsiz qoldirdi^[56].

Kalatning vassal davlatlari Las Bela va Xaran, shuningdek Makran okrugi Pokistondan alohida qoʻshilishlariga ruxsat berishni soʻrab, „agar Pokiston ularning qoʻshilish takliflarini zudlik bilan qabul qilmasa, Kalat xonidan himoyalanish uchun boshqa choralar koʻrishga majbur boʻlishlarini“ bildirganlar^[57][58]. Pokiston fuqarolik amaldorlari ularning Kalatdan mustaqillik haqidagi daʼvolarini tan oldilar va 1948-yil 17-martda Pokistonga alohida qoʻshilishiga ruxsat berdilar^[59][60]. Kalatning Xaran va Las Bela ustidan syuzereniteti noaniqligidan foydalanib alohida qoʻshilishlarga yoʻl ochgan holda^[37], Pokiston hukumati Kalat konfederatsiyasining tabiati shundayki, har bir boshliq undan ajralib chiqib, ixtiyoriy ravishda Pokistonga qoʻshilish huquqiga ega, deb taʼkidladi. Britaniya Oliy komissarligi esa, agar xon qoʻshilishni kechiktirsa, hududsiz qolishi mumkinligini qayd etdi. Hamdoʻstlik aloqalari idorasi shunday yozgan edi: „Karachida bir qancha Kalat sardorlari Pokistonga qoʻshilish taklifini bermoqda va Pokiston hukumati Makran masalasida qoʻllagan tartibni takrorlab, bu takliflarni qabul qilishi va xonni deyarli hududsiz qoldirishi mumkin“^[61].

Natijada Kalat Makran bilan ziddiyatga kirishdi. Makran hukmdori Navob Bayxon Gichki Pokistonga qoʻshilishni tanlagan edi. Kalat xoni esa Makran Levy Corps’ni oziq-ovqat bilan taʼminlash majburiyatini toʻxtatdi^[62]. Ocharchilik xavfi yaqinlashgach, ser Ambroz Dundas Pokistondan oziq-ovqat yetkazib berish, Makran Levy Corps uchun qoʻshimcha kuch yuborish va Makran ustidan boshqaruvni oʻz zimmasiga olishni soʻradi. Biroq, Pokistonning Makranga oid rejalashtirilgan choralaridan avvalroq Kalat xoni qoʻshilishga qaror qildi^[63][64][65]. Las Bela, Xaran va Makranning Pokistonga qoʻshilishi Kalatni geografik jihatdan quruqlik ichida qolgan, dengizga chiqish imkoniyatisiz hududga aylantirdi. 1948-yil 27-martda All India Radio Kalat xoni Hindistonga qoʻshilish taklifini bildirgani haqida xabar qilganida bosim yanada kuchaydi. Aynan shu radio xabari xonning oʻsha kunning oʻzida Pokistonga qoʻshilish qarorini qabul qilishiga sabab boʻldi^{[59][42][66][60][65]}. Xon Qoʻshilish toʻgʻrisidagi hujjatni imzolashga qaror qilganini, Pokiston mavjudligiga tahdid tugʻilgan deb hisoblagani bilan izohlagan^[67].

Kalat xonining Qoʻshilish toʻgʻrisidagi hujjatni imzolashi uning ukasi shahzoda Abdulkarimni akasining qaroriga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishga undadi^[68] (1948-yil iyul)^[69]. Shahzoda Abdulkarim Pokistonga qarshi noanʼanaviy hujumlar olib borish maqsadida Afgʻonistondan boshpana oldi. Biroq, 1950-yilda oxir-oqibat Pokistonga taslim boʻldi^[70]. Shahzoda Balujistonning qolgan qismi qoʻllovisiz yolgʻiz kurash olib bordi^[71]. Jinnoh va uning vorislari 1955-yilda viloyat tugatilguniga qadar Yorxonga oʻz unvonini saqlab qolishga ruxsat berdilar.

Jhalavan yetakchisi navob Navroʻzxon 1958—1959-yillarda qabila yetakchilarining hukumatdagi vakilligini kamaytirgan yagona ittifoq siyosatiga qarshi qurolli qarshilik koʻrsatdi. Navroʻzxon va uning tarafdorlari Pokistonga qarshi partizan urushi boshladilar. Biroq, hibsga olinib, davlatga xiyonatda ayblandilar va Haydarobod qamoqxonasiga tashlandilar. Keyinchalik uning oʻgʻillar va jiyanlaridan iborat besh nafar oila aʼzosi davlatga xiyonat va Pokiston qoʻshinlarini oʻldirishga koʻmaklashganlik aybi bilan osib oʻldirildi. Navob Navroʻzxon esa hibsda vafot etdi^[72].

Ikkinchi mojaro ortidan 1960-yillarda Baluj ajralib chiqish harakati kuchaydi. Bunga 1956-yilda yangi konstitutsiya qabul qilinishi, viloyat muxtoriyatining cheklanishi va Pokistonda siyosiy tashkilotning „yagona ittifoq“ tamoyili joriy etilishi sabab boʻldi. Federal darajadagi doimiy siyosiy beqarorlik va tartibsizliklar fonida keskinlik ortib bordi. Federal hukumat Pokiston armiyasiga Balujistonning muhim hududlarida bir necha yangi harbiy bazalar qurish vazifasini yukladi. Sher Muhammad Bijraniy Marri 1963—1969-yillarda oʻziga xos qoʻzgʻolonchi bazalar tashkil etib, janubdagi Mengal qabilaviy hududidan shimoldagi Marri va Bugti qabilaviy hududlarigacha choʻzilgan taxminan 45 000 kvadrat mil maydonda partizan urushi olib bordi. Ularning maqsadi Sui gaz konlaridan olinayotgan daromadni qabila yetakchilari bilan boʻlishishga Pokistonni majbur qilish edi. Qoʻzgʻolonchilar temiryoʻllarni portlatdilar va karvonlarga pistirma uyushtirdilar. Armiya Marri qabilasiga tegishli keng hududlarni vayron qildi. Bu qoʻzgʻolon 1969-yilda baluj ajralib chiqish tarafdorlari sulhga rozi boʻlgach yakunlandi. 1970-yilda Pokiston prezidenti Yahyo Xon „yagona ittifoq“ siyosatini bekor qildi^[73]. Bu esa Balujistonning Gʻarbiy Pokistonning (hozirgi Pokiston) toʻrtinchi viloyati sifatida tan olinishiga olib keldi. Yangi viloyat tarkibiga barcha Balujiston knyazlik davlatlari, Bosh komissar viloyati hamda Pokiston hukumati tomonidan Omondan sotib olingan 800 km²lik sohil hududi Gvadar kiritildi.

Tartibsizliklar 1970-yillarda ham davom etdi va 1973-yilda hukumat buyrugʻi bilan hududda harbiy amaliyot oʻtkazilishi bilan avjiga chiqdi.

1973-yilda Prezident Bhutto davlatga xiyonatni vaj qilib, Balujiston va NWFP viloyat hukumatlarini tarqatib yubordi hamda bu hududlarda harbiy holat joriy qildi^[74]. Bu esa qurolli qoʻzgʻolonga olib keldi. Mir Hazarxon Rahmoniy Balujiston xalq ozodlik fronti (BPLF)ni tuzdi va Marri hamda Mengal qabilalarining koʻplab vakillarini markaziy hukumatga qarshi partizan urushiga safarbar etdi^[75]. Ayrim mualliflarga koʻra, Pokiston harbiylari baluj ajralib chiqish tarafdorlari bilan toʻqnashuvlarda taxminan 3 300 askarni yoʻqotgan, baluj jangarilari va tinch aholi orasida esa 7 300 dan 9 000 nafargacha kishi halok boʻlgan^[76].

Pokiston kuchlari Eron koʻmagida ajralib chiqish tarafdorlariga katta talofatlar yetkazdi. Toʻrt viloyatli tuzilma qayta tiklanib, sardorlik tizimi bekor qilingach, qoʻzgʻolon susaydi va tanazzulga yuz tutdi.

2004-yilda Gvadar portiga uyushtirilgan qoʻzgʻolonchi hujum natijasida uch nafar xitoylik muhandis halok boʻldi va toʻrt kishi yaralandi. Bu esa Xitoyni mojaroga jalb qildi^[77]. 2005-yilda baluj siyosiy yetakchilari Navob Akbarxon Bugtiy va Mir Balach Marriy Pokiston hukumatiga 15 banddan iborat kun tartibini taqdim etdilar. Ularning talablari orasida viloyat resurslari ustidan kengroq nazorat va harbiy bazalar qurilishiga moratoriy joriy etish ham bor edi^[78]. 2005-yil 15-dekabrda Frontier corps bosh inspektori general-mayor Shujaat Zamir Dar va uning oʻrinbosari brigadir Salim Navoz (amaldagi IGFC) Balujiston viloyatida vertolyotiga oʻq uzilgach yaralandi. Viloyat ichki ishlar kotibi keyinchalik maʼlum qilishicha, ular Kohluga tashrif buyurgach, „ikkalasi ham oyogʻidan yaralangan. Biroq, ahvoli barqaror“ edi^[79].

2006-yil avgust oyida 79 yoshli Navob Akbarxon Bugtiy Pokiston armiyasi bilan boʻlgan toʻqnashuvda halok boʻldi. Ushbu janglarda kamida 60 nafar pokistonlik askar va 7 nafar ofitser ham oʻldirilgan. Pokiston hukumati uni bir qator halokatli portlashlar hamda Prezident Parviz Musharrafga qarshi raketa hujumi uchun javobgar deb ayblagan edi^[80].

2006-yilda Islomoboddagi AQSh elchixonasidan yuborilgan va Wikileaks oshkor qilgan hujjatlarda „viloyatda, Bugti qabilasidan tashqari, amaldagi qoʻzgʻolonni qoʻllab-quvvatlash deyarli yoʻqdek koʻrinadi“ deb qayd etilgan^[81].

2009-yil aprel oyida Baluj milliy harakati prezidenti Gʻulom Muhammed Baluj hamda yana ikki millatchi yetakchi Lala Munir va Sher Muhammad kichik yuridik ofisdan olib ketilgan va guvohlarning soʻzlariga koʻra, „qoʻllari kishanlangan, koʻzlari bogʻlangan holda, advokati va qoʻshni doʻkon egalari koʻz oʻngida razvedka kuchlari hanuz foydalanayotgan pikap mashinasiga majburan oʻtqazilgan“. Qurollangan shaxslar fors tilida (qoʻshni Afgʻoniston va Eronning milliy tili) soʻzlashgani aytilgan. Besh kun oʻtib, 8-aprel kuni ularning oʻq teshib tashlagan jasadlari tijorat hududidan topildi. BLA Pokiston kuchlarini qotilliklarda aybladi. Biroq, xalqaro ekspertlar agar Pokiston kuchlari haqiqatan ham javobgar boʻlganida, jasadlarning bunchalik oson topilishiga yoʻl qoʻyib, „Balujistonni alangaga tashlashlari“ gʻalati boʻlgan boʻlardi, deb hisobladilar (Herald)^[82]. Jasadlarning topilishi Balujistonning shahar va qishloqlarida tartibsizliklar, haftalab davom etgan ish tashlashlar, namoyishlar va fuqaroviy qarshilik harakatlariga sabab boʻldi^[83].

Boʻlginchi guruhlarga qoʻshilish sabablari turlicha. Ayrimlar hokimiyat va sarguzasht jozibasi tufayli, boshqalar asrlar davomida shakllangan qabila urf-odatlarini sharaflash istagi bilan, yana boshqalar oʻz mintaqasining alohida etnikligini tan oldirish yoki qatʼiy kommunistik gʻoyalarga ishonch sababli qoʻshiladilar. Baʼzilar esa qabila yetakchisi buyurgani uchun boʻlginchi guruhlarga kiradi^[84].

2009-yil 12-avgustda Kalat xoni Mir Sulaymon Dovud oʻzini Balujiston hukmdori deb eʼlon qildi va rasman Mustaqil Balujiston kengashi tuzilganini bildirdi. Kengash daʼvo qilgan hududga Seyiston va Balujiston viloyati hamda Pokiston Balujistoni kiradi. Biroq, Afgʻoniston Baluj hududlari kiritilmagan. Kengash „Navobzoda Brahumdagʻ Bugtiy hamda barcha boʻlginchilar yetakchilari“ning bayʼatini olganini daʼvo qildi. Sulaymon Dovud Buyuk Britaniya „Balujistonning noqonuniy bosib olinishi masalasini xalqaro darajada koʻtarish boʻyicha maʼnaviy mas’uliyatga ega“ ekanini taʼkidladi^[85].

Inson huquqlari tashkilotlari baluj ajralib chiqish guruhlarini ogʻir inson huquqlari buzilishlarida ayblagan. Balujiston ozodlik armiyasi kabi boʻlginchi tashkilotlar viloyatda maktablar, oʻqituvchilar va oʻquvchilarga qarshi hujumlarda ishtirok etganlikda ayblangan^[86]. Baluj ajralib chiqish tarafdorlari esa ushbu guruhlarni baluj ayollariga nisbatan zoʻravonlik kabi keng koʻlamli jinoyatlarda ayblagan. Ajralib chiqish harakatining bir aʼzosi dastlab oʻz xalqining huquqlari uchun idealistik siyosiy kurash sifatida boshlangan harakat keyinchalik mahalliy aholiga nisbatan tovlamachilik, oʻgʻrilash va hatto zoʻrlash bilan shugʻullanuvchi toʻdalarga aylanganini taʼkidlagan^[84].

2009-yilda PEW oʻtkazgan soʻrov natijalariga koʻra, Balujistondagi respondentlarning 58 foizi oʻzini avvalo „pokistonlik“ deb tanlagan, 32 foizi etnik mansubligini birlamchi deb koʻrsatgan, 10 foizi esa ikkisini teng baholagan^[87]. 2012-yilda oʻtkazilgan Gallup soʻroviga koʻra, balujlarning aksariyati (67 foiz) Pokistondan mustaqillikni qoʻllab-quvvatlamagan. Faqat 33 foiz mustaqillik tarafdori boʻlgan. Biroq, Balujiston aholisining 67 foizi viloyat uchun kengroq muxtoriyatni qoʻllab-quvvatlagan^[88].

• Axmann, Martin (2008), Back to the Future: The Khanate of Kalat and the Genesis of Baloch Nationalism, 1915-1955, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-547645-3
• Baloch, I.. The Problem of "Greater Baluchistan": A Study of Baluch Nationalism. Coronet Books, 1987. ISBN 978-3-515-04999-3. 
• Bangash, Yaqoob Khan (2015), „Constitutional integration of the princely states of Pakistan“, in Roger D. Long; Ian Talbot; Gurharpal Singh; Yunas Samad (muh.), State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security, Routledge, ISBN 978-1-317-44820-4
• Bangash, Yaqoob Khan (2015), A Princely Affair: The Accession and Integration of the Princely States of Pakistan, 1947-1955, Oxford University Press, ISBN 9780199066490
• Khanam, Attiya (January–June 2016). "An Historical Overview of the Accession of Princely States". Journal of Historical Studies 2 (1): 97–98. Archived from the original on 2024-09-16. https://web.archive.org/web/20240916190905/https://www.bzu.edu.pk/jhs/vol2-1/4.%20Accession%20of%20Princely.pdf. Qaraldi: 9 July 2018. Balujiston tarixi]]
• Kosmin, Paul J.. The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire. Harvard University Press, 2014. ISBN 978-0-674-72882-0. 
• Nicolini, Beatrice (2004), Makran, Oman, and Zanzibar: Three-Terminal Cultural Corridor in the Western Indian Ocean, 1799-1856, BRILL, ISBN 90-04-13780-7
• Siddiqi, Farhan Hanif. The Politics of Ethnicity in Pakistan: The Baloch, Sindhi and Mohajir Ethnic Movements. Routledge, 2012. ISBN 978-1-136-33697-3. 
• Talbot, Ian (1988), Provincial Politics and the Pakistan Movement: The Growth of Muslim League in North-West and North-East India, 1937-1947, Oxford University Press, 117–119-bet, ISBN 978-0-19-577387-3

• Balochistan Archives- Preserving Our Past
• BBC Urdu – History of Balochistan
• Balochistan District Maps, information and Background
• Country studies by the U. S. State Department
• Ancient Baluchistan – Exploring the Past (Wayback Machine saytida 19 April 2016 sanasida arxivlangan)
• Great game being played again – The News Pakistan
• Balochistan: Pakistanʼs other war – documentary on Al Jazeera English, January 2012 (video, 47 mins)
• Treaty of Kalat 1758 between Qandahar and Kalat and its impacts
• The Coin Galleries: Pāratarājas

"https://techyes.pages.dev/record-https-uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Balujiston_tarixi&oldid=5911984" dan olindi