NEW: Abu Abdulloh Muhammad V al Hasan

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Abu Abdulloh Muhammad V al-Hasan
Technology news and reviews image
Hafsiylar sultonligi xalifasi
Saltanat 1526–1543
Oʻtmishdoshi Abu Abdulloh Muhammad IV al-Mutavakkil
Davomchisi Abu al-Abbos Ahmad III
Vafoti 1549
Hafsiylar sultonligi
Sulola Hafsiylar
Dini Islom

Abu Abdulloh Muhammad V al-Hasan (arabcha: أبو عبد الله محمد الحسن‎‎), XVI asrga oid manbalarda, asosan, „Moulay Hasan“ va baʼzan „Muleasses“ deb ataladi, 1526-yildan 1543-yilgacha Tunisning Hafsiy xalifasi boʻlgan[1][2][3].

Vorislik kurashlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Otasi Abu Abdulloh Muhammad IV al-Mutavakkil aslida taxtni oʻzining toʻngʻich oʻgʻliga qoldirishni moʻljallagan edi, biroq xotini uni boshqa oʻgʻli Abu Abdulloh Muhammadni voris qilib tayinlashga koʻndirdi. Hokimiyatni qoʻlga olishi bilanoq Abu Abdulloh Muhammad koʻp ukalari va boshqa oila aʼzolarini qatl qildirdi, ammo uning ukasi Rashid Jazoirga qochib, u yerda Xayriddin Barbarossa himoyasiga oʻtishga muvaffaq boʻldi[3][4]. 1531-yilda Abu Abdulloh Muhammad Usmoniylardan yordam olish maqsadida Sulton Sulaymonning huzuriga elchilar yubordi, biroq bu tashabbus iliq kutib olinmadi va Usmoniylar hukmdori darhol Xayriddin Barbarossaga Tunisni bosib olishni buyurdi[5].

1534-yilgi istilo

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Asosiy maqola: Tunisning zabt etilishi (1534)

1534-yil 19-avgustda Xayriddin Barbarossa oʻz floti bilan La Goulette qirgʻogʻiga kelib, Rashidni taxtga qaytarish uchun kelganini eʼlon qildi. Tunis aholisi bu xabarni eshitishi bilanoq Abu Abdulloh Muhammadning saroylariga bostirib kirishdi, Abu Abdulloh zoʻrgʻa qochishga ulgurdi. Shundan soʻng, shahar zodagonlaridan iborat bir guruh Rashidni kutib olish uchun La Goulettega yoʻl oldi, biroq Barbarossa 9 000 kishilik qoʻshinini bilan Kasbani egallab oldi va Sulton Sulaymonni Tunisning haqiqiy hukmdori deb eʼlon qildi[3].

Shundan keyin Abu Abdulloh Muhammad taxtni qaytarib olish uchun imperator Karl V dan yordam soʻradi. Karl esa Ispaniya va Italiya qirgʻoqlariga korsarlar hujumlari kuchayishidan qoʻrqib, Andrea Doria qoʻmondonligida 400 ta kemadan iborat flot tayyorladi va Tunisni qaytarib olish uchun qilingan yurishga shaxsan oʻzi boshchilik qildi[6][7].

1535-yilgi istilo va Ispaniyaga qaramlik

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Asosiy maqola: Tunisning zabt etilishi (1535)

Xristian qoʻshinlari Xayriddinni shahardan quvib chiqarishga muvaffaq boʻldi va Xayriddin yana Jazoirga qochdi. Abu Abdulloh Muhammad qayta taxtga oʻtirdi. U 1535-yil 5-avgustda tuzilgan shartnomani imzolashga majbur boʻldi. Unga koʻra, hokimiyatni Ispaniyaning vassali sifatida ushlab turishni tan oldi va La Goulettedagi ispan garnizonining xarajatlarini hamda muntazam xiroj toʻlash majburiyatini zimmasiga oldi[8].

1537-yilda Sus va Qayravonni ham oʻz ichiga olgan Tunisning bir qancha shaharlarida Abu Abdulloh Muhammadga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarildi. U yana Karl V ga yordam soʻrab murojaat qildi, biroq Karl V ning Sitsiliyadan yuborgan qoʻshini qoʻzgʻolonni bostirishga muvaffaq boʻlmadi. 1539-yilda Andrea Doria boshchiligidagi yangi flot qoʻzgʻolon koʻtargan bir qancha shaharlarni, jumladan, Kelibia, Sfaks, Sus va Monastirni xalifaning nazorati ostiga qaytardi va bu yerda ispan garnizoni qoldirildi. Ammo 1540-yilda bu garnizon qaytib ketgach, qirgʻoq shaharlar yana qoʻzgʻolon koʻtardilar va bu safar oʻzlarini Dragut himoyasiga topshirdilar[8].

Toʻntarish va surgun

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1542-yilda Abu Abdulloh Muhammad Italiyaga yoʻl oldi, uning maqsadi qurol-yarogʻ va oʻq-dorilar toʻplash edi. Uning yoʻqligida oʻgʻli Ahmad qoʻzgʻolon koʻtardi va otasini nasroniylikni qabul qilib, mamlakatni ispanlarga topshirmoqchi, deya aybladi. Abu Abdulloh Muhammad yollanma askar Giovanni Battista Lofredi hamrohligida Tunisga qaytdi, biroq Ahmad uni qoʻlga oldi. Abu Abdulloh Muhammadning ikkita tanlov berildi: qatl yoki koʻzini koʻr qilish. U koʻzidan ayrilishni tanladi va surgun qilindi[9].

Bir necha yil Neapol va Sitsiliyada yashaganidan soʻng, 1548-yilda Abu Abdulloh Muhammad Augsburgga safar qilib, Karl V bilan uchrashdi, u, shuningdek, Papa Paul III bilan ham koʻrishgan. 1549-yilda esa Andrea Doria bilan Mahdiya shahrini egallash uchun qilingan yurishda vafot etdi[3].

Merosi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Rang-barang kechgan hayoti, nasroniy hukmdorlar bilan aloqalari va Yevropadagi surgun davri sababli Abu Abdulloh Muhammadning hayoti Richard Knollesning „The General History of the Turks“ (tarjimasi „Turklarning umumiy tarixi“) asarida ham tasvirlangan. Unda Abu Abdullohga: „ochkoʻzligi cheksiz, shahvatini tiyolmaydigan, dahshatli shafqatsizlik harakatlarini amalga oshiruvchi, Xudo va odamlarning nafratiga uchragan kishi; u xiyonat yoʻli bilan oʻzining oʻn sakkiz nafar birodarini oʻldirgan, bundan ham yomoni, ularning koʻzini shafqatsizlarcha kuydirib koʻr qilgan va shu tariqa qarindoshlari ham, doʻstlari ham boʻlmagan yolgʻiz hukmdor shaxs“, deya taʼrif bergan[10].

Knolles shuningdek, uning nomi tilga olingan yana bir asar Jean Bodinning „The six bookes of a common-weale“ asarini tarjima qilgan. Unda Bodin shunday deydi: „Nega bizning davrimizda Muleasses (Abu Abdulloh Muhammad) oʻz hukmdorligidan quvildi va hokimiyatini yoʻqotdi? Bunga uning haddan tashqari isrofgarchiligi sabab emasmi? U Germaniyadan qaytib kelganida imperator Karl V (Abu Abdulloh Muhammad Karl V katta umid bildirgan edi) hech qanday yordam bermasligini bilgan holda hokimiyatdan quvilgan va surgunda yashayotgan boʻlsa-da, baribir bitta tovusni pishirish uchun yuzta tanga sarflagan, deya Paulus Jovius xabar qiladi… Lekin Xudoning unga bergan hukmi shunday boʻldiki, oʻgʻillarining buyrugʻi bilan uning koʻzlari qizdirilgan temir tayoq bilan kuydirilib koʻr qilindi, koʻzining yoshlari asta-sekin quritildi va u shohligidan ham mahrum qilindi“[11].

1607 yoki 1608-yilda Londonda John Mason tomonidan „An Excellent Tragedy of Mulleasses the Turke, and Borgias Governour of Florence“ (Turk va Florensiyaning Borgia hokimi Mulleasses haqida ajoyib fojea) nomli drama sahnalashtirilgan. Asardagi bosh qahramon tarixiy shaxs Abu Abdullah Muhammadga nisbat berilgan xususiyatlardan ilhomlanib yaratilgan boʻlishi mumkin, biroq syujet uning haqiqiy hayoti bilan bogʻliq emas[12].

Shuningdek, XVII asr italyan rassomi tomonidan chizilgan „Muleasses the Turk“ portreti ham mavjud boʻlib, unda Abu Abdulloh Muhammad „Tunis hukmdori“ sifatida tasvirlangan[13].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Ilahiane, Hsain. Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen). Lanham Maryland: The Scarecrow Press, 2006 — 156-bet. ISBN 978-0-8108-5452-9. 
  2. ↑ Muzaffar Husain Syed. Concise History of Islam. Vij Books India Pvt Ltd, 2011-09-14 — 148-bet. ISBN 978-93-82573-47-0. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Ossa-Richardson, Anthony (2016). "Sir Thomas Browne, Paolo Giovio, and the Tragicomedy of Muleasses, King of Tunis". Studies in Philology 113 (3): 673. doi:10.1353/sip.2016.0017. https://www.jstor.org/stable/43921902. Qaraldi: 14 February 2021. Abu Abdulloh Muhammad V al-Hasan]]
  4. ↑ Bernard Lugan. Histoire de l'Afrique du Nord: Des origines à nos jours. Editions du Rocher, 2016-06-02 — 217-bet. ISBN 978-2-268-08535-7. 
  5. ↑ Boubaker, Sadok. L'empereur Charles Quint et le sultan hafside Mawlāy al-Ḥasan in: Empreintes espagnoles dans l'histoire tunisienne. Gijón: Ediciones Trea SL, 2011 — 18-bet. ISBN 978-84-9704-612-1. 
  6. ↑ Roland Courtinat. La piraterie barbaresque en Méditerranée: XVI-XIXe siècle. SERRE EDITEUR, 2003 — 29-bet. ISBN 978-2-906431-65-2. 
  7. ↑ Edouard Petit. André Doria: un amiral condottiere au XVIe siècle (1466-1560). Quantin, 1887 — 148–156-bet. 
  8. ↑ 8,0 8,1 John Murray (Firm). Handbook for Travellers in Algeria and Tunis .... J. Murray, 1895 — 37–8-bet. 
  9. ↑ Bonnery, Matthieu (2003). "Un homme entre deux mondes : la vie mouvementée de Don Philippe d'Afrique, prince de Tunis (1627-1686)". Tiempos Modernis 8. http://www.tiemposmodernos.org/include/getdoc.php?id=165article=31mode=pdf. Qaraldi: 18 February 2021. Abu Abdulloh Muhammad V al-Hasan]]
  10. ↑ Rycaut, Paul. The Turkish history from the original of that nation, to the growth of the Ottoman empire with the lives and conquests of their princes and emperours. London: Thomas Basset, 1687 — 431-bet. 
  11. ↑ Knolles, Richard. The six bookes of a common-weale. London: Adam Islip, 1606 — 416–7-bet. 
  12. ↑ Martin Wiggins. British Drama, 1533-1642: A Catalogue. Oxford University Press, 2015 — 418-bet. ISBN 978-0-19-871923-6. 
  13. ↑ „Italian School 17th century - Portrait of Muleasses the Turk“. lempertz.com. lempertz.com. Qaraldi: 2021-yil 18-fevral.

Adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Del Mármol Carvajal, Luis, Ben Miled, Mika (2007) Tunis oxirgi shohlari tarixi
  • Erkoç, Sedra (2016) „Toʻliq va davomli tarixlar“:XVII asr boshidagi Angliyadagi umumiy tarixlar, Richard Knollening „Türklarning umumiy tarixi“ va uning patroni Peter Manwood Bilkent universitetiga aniq eʼtibor bilan.
  • González Cuerva, Rubén (2020) INFIDEL DOʻSTERLAR: CHARLES V, MULAY HASSAN va MAJESTIYA teatrining Mediteraniya – ricerche storiche – Anno XVII.
  • Ingram, Anders, (2009) XVI va XVII asrlarda Osmanli Turklar haqida ingliz adabiyotlari, Durham tezlari, Duram universiteti.
  • Louhichi, Soumaya (2007) Das Verhältnis zwischen der osmanischen Zentralgewalt und der Provinz Tunesien während des 16. va 17. Yillar Eberhard Karls Universität Tübingen.
  • Schmitz-von Ledebur, Katja (2019) Emperor Charles V Tunisni ushlab oladi: uniqadan iborat tapestry karikaturalar toʻplami" Studia Bruxellae 2019-1 (N° 13) Imperator Karol V Tunisni ushlab oldi: Studia Bruxellae 2019-1 (No 13) da noyob tepez karikaturalari".
"https://techyes.pages.dev/record-https-uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Abu_Abdulloh_Muhammad_V_al-Hasan&oldid=5642789" dan olindi